Krótka odpowiedź
Instytucja obowiązana AML to firma, której działalność wymienia art. 2 ust. 1 ustawy z 1 marca 2018 r. o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu — wśród małych firm to m.in. pośrednik w obrocie nieruchomościami (pkt 18), kantor (pkt 11), firma zakładająca spółki albo udostępniająca im adres siedziby (pkt 16) i przedsiębiorca, który przyjmuje lub dokonuje płatności za towary w gotówce od równowartości 10 000 euro (pkt 23). Każda instytucja obowiązana, także jednoosobowa, musi mieć trzy dokumenty: ocenę ryzyka aktualizowaną nie rzadziej niż co 2 lata (art. 27), wewnętrzną procedurę AML (art. 50) i procedurę anonimowego zgłaszania naruszeń (art. 53).
Do tego dochodzi dokumentowanie środków bezpieczeństwa finansowego wobec każdego klienta (art. 34 ust. 3) i przechowywanie tej dokumentacji przez 5 lat (art. 49). Ustawa nie zwalnia małych firm, wymaga tylko, żeby dokumenty były proporcjonalne do charakteru i wielkości działalności (art. 27 ust. 1, art. 50 ust. 2).
Kogo to dotyczy?
Przedsiębiorców, którzy w swojej działalności pośredniczą w cudzych pieniądzach, nieruchomościach albo spółkach: pośredników nieruchomości, firm z usługami dla spółek, kantorów, handlarzy dziełami sztuki i antykami, lombardów, a także sprzedawców i skupów, którzy biorą albo wypłacają duże kwoty w gotówce. Na liście są też firmy, z którymi stykasz się jako klient: banki, notariusze, doradcy podatkowi i biura rachunkowe (art. 2 ust. 1 pkt 1, 13–15a i 17). Dlatego biuro rachunkowe przy podpisaniu umowy prosi Cię o dane i dokumenty: środki bezpieczeństwa finansowego stosuje przy nawiązaniu stosunków gospodarczych (art. 35 ust. 1 pkt 1). Pozostałe formalności przy przejściu do nowego biura opisaliśmy w tekście o zmianie biura od stycznia.
Ten tekst opisuje drugą stronę: co musisz mieć, gdy instytucją obowiązaną jest Twoja firma. Firma spoza listy — np. programista na B2B, sklep przyjmujący płatności kartą czy warsztat — nie ma obowiązków instytucji obowiązanej, nawet jeśli jej klienci są instytucjami obowiązanymi.
Kto jest instytucją obowiązaną AML?
Lista w art. 2 ust. 1 ma ponad 30 pozycji (pkt 1–27 i punkty z literą „a”), a duża część dotyczy rynku finansowego (banki, ubezpieczyciele, fundusze, firmy inwestycyjne). Małej firmy dotyczą najczęściej te:
| Punkt art. 2 ust. 1 | Kto | Uwagi |
|---|---|---|
| pkt 11 | kantory i inni przedsiębiorcy wymieniający waluty lub pośredniczący w wymianie | — |
| pkt 12 | firmy wymieniające waluty wirtualne lub prowadzące ich rachunki | wymiana na pieniądze, między walutami wirtualnymi i pośrednictwo |
| pkt 14 i 15 | adwokaci, radcowie prawni, doradcy podatkowi, biegli rewidenci | pkt 14 w określonych sprawach, np. sprzedaż nieruchomości lub przedsiębiorstwa, zakładanie spółek |
| pkt 15a | przedsiębiorcy, których podstawową działalnością jest sporządzanie deklaracji, prowadzenie ksiąg podatkowych i porady podatkowe | — |
| pkt 16 | firmy, które zakładają spółki, pełnią w nich funkcję członka zarządu albo zapewniają siedzibę, adres prowadzenia działalności lub adres korespondencyjny | także tzw. wirtualne biura |
| pkt 17 | usługowe prowadzenie ksiąg rachunkowych | — |
| pkt 18 | pośrednicy w obrocie nieruchomościami | bez pośrednictwa w najmie i dzierżawie, gdy miesięczny czynsz jest mniejszy niż równowartość 10 000 euro |
| pkt 23 | przedsiębiorcy przyjmujący lub dokonujący płatności za towary w gotówce od równowartości 10 000 euro | „w zakresie, w jakim” takie płatności przyjmują lub dokonują |
| pkt 24 | firmy udostępniające skrytki sejfowe | — |
| pkt 24a | handel i pośrednictwo w handlu dziełami sztuki, przedmiotami kolekcjonerskimi i antykami | przy transakcjach od równowartości 10 000 euro |
| pkt 25 i 26 | instytucje pożyczkowe i lombardy | — |
Ustawa nie uzależnia statusu od przychodu, liczby pracowników ani formy prawnej. Decyduje rodzaj działalności, a przy pkt 18, 23 i 24a także kwota.
Kiedy handel za gotówkę robi z firmy instytucję obowiązaną?
Gdy przyjmujesz albo płacisz gotówką za towar co najmniej równowartość 10 000 euro, także w kilku płatnościach, które wydają się ze sobą powiązane (art. 2 ust. 1 pkt 23). Euro przeliczasz po średnim kursie NBP obowiązującym w dniu transakcji albo zlecenia transakcji (art. 5 ustawy AML). Przy kursie ogłoszonym 29 października 2026 r. (4,3951 zł, tabela 211/A/NBP/2026) 10 000 euro to 43 951 zł.
Przykłady: komis samochodowy, który sprzedaje auto osobie prywatnej za gotówkę, skup maszyn płacący sprzedającemu banknotami, salon z biżuterią przyjmujący zapłatę w gotówce. Przy transakcji z innym przedsiębiorcą powyżej 15 000 zł płatność i tak musi przejść przez rachunek płatniczy (art. 19 Prawa przedsiębiorców; piszemy o tym w tekście o 10 rzeczach przed założeniem działalności), więc próg z pkt 23 dotyczy w praktyce klientów i sprzedawców, którzy nie są przedsiębiorcami.
Status z pkt 23 jest ograniczony słowami „w zakresie, w jakim” przyjmujesz lub dokonujesz takich płatności. Firma, która gotówki od 10 000 euro nie przyjmuje i nie wypłaca, na tej podstawie instytucją obowiązaną nie jest. Firma, która to robi, w tym zakresie stosuje wobec klienta środki bezpieczeństwa finansowego — przy gotówkowej transakcji okazjonalnej od 10 000 euro wprost z art. 35 ust. 1 pkt 3 — i ma dokumenty opisane niżej.
Jakie dokumenty AML musi mieć mała firma?
Trzy dokumenty, bez względu na wielkość firmy, i dokumentacja klientów:
| Dokument | Przepis | Co w nim jest | Kiedy aktualizować |
|---|---|---|---|
| Ocena ryzyka instytucji | art. 27 | ryzyko prania pieniędzy w Twojej działalności: klienci, państwa, produkty, usługi, transakcje, kanały dostaw; papierowo lub elektronicznie | w razie potrzeby, nie rzadziej niż co 2 lata (ust. 3) |
| Wewnętrzna procedura AML | art. 50 | 11 elementów z ust. 2, m.in. zasady oceny ryzyka klienta, środki bezpieczeństwa finansowego, przechowywanie dokumentów, zawiadomienia do GIIF | bieżąca weryfikacja; każdą zmianę akceptuje kadra kierownicza wyższego szczebla (ust. 3) |
| Procedura anonimowego zgłaszania naruszeń | art. 53 | kto odbiera zgłoszenia, jak, jak chronisz zgłaszającego i jego dane, działania następcze, termin usunięcia danych (ust. 2) | gdy zmienia się organizacja zgłoszeń |
| Dokumentacja klientów (np. karta klienta) | art. 33 ust. 3, art. 34 ust. 3, art. 49 | ocena ryzyka klienta, identyfikacja i weryfikacja, beneficjent rzeczywisty, wyniki analizy transakcji | przechowujesz przez 5 lat od zakończenia współpracy albo od transakcji okazjonalnej, wyniki analiz — 5 lat od ich przeprowadzenia (art. 49 ust. 2) |
Ocenę ryzyka przekazujesz Generalnemu Inspektorowi Informacji Finansowej (GIIF) tylko na jego żądanie (art. 28 ust. 1). Oświadczenie klienta o tym, czy jest osobą zajmującą eksponowane stanowisko polityczne (PEP), ustawa dopuszcza jako jeden ze sposobów ustalenia tego statusu (art. 46 ust. 1) — nie jest obowiązkowym dokumentem, ale ustawa wprost go przewiduje.
Obok dokumentów ustawa wymaga jeszcze kilku czynności:
- Wyznaczenie osób. Kadra kierownicza wyższego szczebla odpowiada za wykonywanie obowiązków (art. 6), a pracownik na stanowisku kierowniczym — za zgodność i przekazywanie zawiadomień do GIIF (art. 8). W spółce z zarządem wskazuje się też członka zarządu (art. 7).
- Szkolenia osób, które wykonują obowiązki AML (art. 52).
- Formularz identyfikujący do GIIF przed pierwszym przekazaniem informacji lub zawiadomienia (art. 77 ust. 1).
- Informacje o wpłatach i wypłatach powyżej 15 000 euro do GIIF w 7 dni (art. 72 ust. 1 pkt 1 i ust. 5). Ten obowiązek nie dotyczy m.in. kantorów (pkt 11) i pośredników nieruchomości (pkt 18), ale kantor przekazuje informacje o kupnie i sprzedaży walut powyżej 15 000 euro (art. 72 ust. 3).
- Procedura dla sygnalistów. Próg 50 osób z ustawy o ochronie sygnalistów nie ma zastosowania do podmiotów działających w zakresie przeciwdziałania praniu pieniędzy objętych aktami UE z załącznika do dyrektywy 2019/1937 (art. 23 ust. 3 tej ustawy).
Czy JDG może być instytucją obowiązaną AML?
Tak. Ustawa nie zna wyjątku dla jednoosobowej działalności. W działalności prowadzonej jednoosobowo zadania kadry kierowniczej wyższego szczebla i pracownika odpowiedzialnego za zgodność wykonuje osoba, która ją prowadzi (art. 9), a obowiązek szkoleń stosuje się do przedsiębiorcy będącego osobą fizyczną „odpowiednio” (art. 52 ust. 3).
W praktyce w JDG ocena ryzyka i procedura są krótsze: opisujesz własnych klientów i własne usługi, a w procedurze jedną osobę, która przyjmuje klienta, ocenia ryzyko, akceptuje procedurę i wysyła zawiadomienia. Trzy dokumenty muszą jednak istnieć.
Co grozi za brak dokumentów AML?
Niesporządzenie lub nieaktualizowanie oceny ryzyka, brak wewnętrznej procedury i brak procedury anonimowych zgłoszeń to osobne naruszenia z art. 147 pkt 2, 7 i 10, za które grozi kara administracyjna. Katalog kar obejmuje m.in. publikację informacji o naruszeniu, nakaz zaprzestania czynności i karę pieniężną (art. 150 ust. 1). Kara pieniężna wynosi do dwukrotności korzyści osiągniętej albo straty unikniętej, a gdy nie da się ich ustalić — do równowartości 1 000 000 euro (art. 150 ust. 2). Dla kantorów, firm ze skrytkami sejfowymi i instytucji pożyczkowych limity są wyższe (art. 150 ust. 3). Przy wyborze kary liczą się m.in. waga i czas naruszenia oraz możliwości finansowe firmy (art. 150 ust. 4).
Kontrolę prowadzi GIIF (art. 130 ust. 1), a w ramach swoich kontroli także m.in. naczelnicy urzędów celno-skarbowych (art. 130 ust. 2 pkt 1 lit. e).
Co zmieni się od 10 lipca 2027 r.?
Od tego dnia stosuje się unijne rozporządzenie (UE) 2024/1624, nazywane AMLR (art. 90). Ma własną listę podmiotów zobowiązanych (art. 3) i wprowadza w całej Unii limit płatności gotówkowych: firma handlująca towarami albo świadcząca usługi przyjmie lub zapłaci w gotówce najwyżej 10 000 euro (art. 80 ust. 1). Według motywu 18 rozporządzenia osoby handlujące towarami nie muszą już z tego powodu podlegać obowiązkom AML, z wyjątkiem handlu metalami i kamieniami szlachetnymi, innymi towarami o wysokiej wartości i dobrami kultury.
Wymogi wobec dokumentów pozostają podobne: pisemne strategie i procedury (art. 9), ocena ryzyka całej działalności (art. 10) i osoby odpowiedzialne za zgodność (art. 11). Do 29 października 2026 r. nie ogłoszono zmian polskiej ustawy związanych z AMLR, więc dziś dokumenty przygotowujesz według ustawy z 2018 r. Zmiany w samej procedurze omawiamy w kolejnym tekście Poradnika.
Co zrobić krok po kroku?
- Sprawdź swój punkt w art. 2 ust. 1. Zapisz, na jakiej podstawie jesteś instytucją obowiązaną. Przy pkt 23 ustal, czy w ogóle przyjmujesz lub wypłacasz gotówkę od 10 000 euro.
- Wyznacz osoby. W działalności prowadzonej jednoosobowo wszystkie role ma właściciel (art. 9). W firmie z pracownikami wskaż kadrę kierowniczą wyższego szczebla i osobę z art. 8, a w spółce z zarządem — członka zarządu (art. 7).
- Sporządź ocenę ryzyka. Opisz klientów, usługi, państwa i kanały, oceń ryzyko i wpisz termin aktualizacji — najpóźniej za 2 lata. Możesz zacząć od wzoru oceny ryzyka AML.
- Przygotuj procedurę wewnętrzną. Musi objąć 11 elementów z art. 50 ust. 2 i przed wprowadzeniem zostać zaakceptowana (art. 50 ust. 3). Punktem wyjścia może być wzór procedury AML.
- Ustal kanał anonimowych zgłoszeń z elementami z art. 53 ust. 2.
- Ustal, jak dokumentujesz klientów. Karta klienta, kopie dokumentów, ocena ryzyka klienta — przechowywane 5 lat (art. 49 ust. 1).
- Przeszkol siebie i osoby, które obsługują klientów (art. 52), i zapisz datę szkolenia.
Podstawa prawna
- Ustawa z 1 marca 2018 r. o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu (Dz.U. z 2025 r. poz. 644 ze zm.): art. 2 ust. 1, art. 5, art. 6–9, art. 27, 28, 33–35, 46, 49, 50, 52, 53, 72, 77, 130, 147 i 150.
- Ustawa z 6 marca 2018 r. — Prawo przedsiębiorców (Dz.U. z 2025 r. poz. 1480 ze zm.): art. 19.
- Ustawa z 14 czerwca 2024 r. o ochronie sygnalistów (Dz.U. poz. 928): art. 23 ust. 3.
- Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2024/1624 z 31 maja 2024 r. (AMLR): art. 3, 9–11, 80 i 90, motyw 18.
Gotowe dokumenty
Ocenę ryzyka i procedury możesz przygotować sam albo zacząć od wzorów. Są w Pakiecie AML dla instytucji obowiązanej (5 wzorów DOCX, 349 zł z VAT), razem z:
- oceną ryzyka z art. 27: czynniki w czterech obszarach, metoda punktowa, ryzyko po środkach kontroli i rejestr aktualizacji,
- wewnętrzną procedurą z art. 50 z tabelą „element ustawy → paragraf procedury” i trzema wariantami ról: działalność jednoosobowa, JDG z pracownikami, spółka z zarządem,
- procedurą anonimowego zgłaszania naruszeń z art. 53.
W pakiecie są też karta klienta i oświadczenie PEP.
Zobacz, co jest w pakiecie AML
Wzór nie zastępuje porady prawnej. Dopasowujesz go do swojej firmy według wskazówek w pliku.
Sprawdź u siebie
- Czy wiesz, który punkt art. 2 ust. 1 Cię dotyczy?
- Czy masz ocenę ryzyka sporządzoną albo zaktualizowaną w ostatnich 2 latach?
- Czy Twoja procedura AML została zaakceptowana i ma datę?
- Czy pracownicy i współpracownicy mogą anonimowo zgłosić naruszenie (procedura z art. 53)?
- Czy dokumenty klientów przechowujesz przez 5 lat od zakończenia współpracy?
Wszystkie wzory, także RODO, są w sklepie z wzorami. Księgowość prowadzimy zdalnie w całej Polsce: KPiR dla JDG od 199 zł netto / mies. i księgi handlowe spółek.
Najczęstsze pytania
Czy pośrednik przy wynajmie mieszkania jest instytucją obowiązaną AML? Zwykle nie. Art. 2 ust. 1 pkt 18 wyłącza pośrednictwo zmierzające do zawarcia umowy najmu lub dzierżawy, w której miesięczny czynsz jest mniejszy niż równowartość 10 000 euro. Pośrednictwo w sprzedaży nieruchomości jest objęte ustawą bez progu kwotowego.
Czy firma udostępniająca adres siedziby jest instytucją obowiązaną? Tak. Art. 2 ust. 1 pkt 16 lit. c obejmuje przedsiębiorców, którzy zapewniają osobie prawnej lub jednostce organizacyjnej siedzibę, adres prowadzenia działalności albo adres korespondencyjny, jeśli nie są już instytucją obowiązaną z innego punktu.
Czy dokumenty AML trzeba gdzieś zgłaszać? Nie. Ocenę ryzyka przekazujesz GIIF na jego żądanie (art. 28 ust. 1), a procedury przechowujesz u siebie. Do GIIF przed pierwszym przekazaniem informacji lub zawiadomienia wysyłasz tylko formularz identyfikujący instytucję obowiązaną (art. 77 ust. 1).
Jak długo przechowuje się dokumenty AML klienta? Przez 5 lat od zakończenia stosunków gospodarczych z klientem albo od transakcji okazjonalnej (art. 49 ust. 1). Instytucjom z pkt 13–18 i 21–23, m.in. pośrednikom nieruchomości i firmom handlującym za gotówkę, GIIF nie może tego okresu przedłużyć (art. 49 ust. 4).
Stan prawny na 29 października 2026 r. Artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej.
